Avontuur aan de ‘grens’
Boeiende dag, gisteren. Voor mijn radioreportage ging ik op pad met de EU Monitoring Mission. Na vijf dagen van gevechten gingen Georgië en Rusland vorig jaar augustus akkoord met een vredesakkoord waarvan de kern is dat beide partijen hun legers terugtrokken tot de positities zoals die voor de oorlog waren en dat de EU waarnemers zou sturen die op de naleving daarvan toezien. Aldus geschiedde.
De EU-waarnemers rijden sinds november rond in Georgië, en onder hen een aantal Nederlanders. Een van hen, Robert Boer, mocht ik een morgen volgen bij een patrouille. Die leidt ons door doodse Georgische dorpjes, waar vrouwen schijnbaar doelloos over de weg zwerven, koeien van gekkigheid ook niet weten waar ze nog verkoeling moeten vinden en mannen onverstoorbaar verder zwijgen op hun bankjes in het midden van het dorp – aan een paar met EU-stickers en -vlaggen opgetuigde jeeps geen aandacht schenkend. Ik volg in een derde landcruiser, die van Vitali, een Russische Georgiër die ik voor deze gelegenheid heb ingehuurd omdat de EU om veiligheidsredenen niet toestaat dat ik in hun wagens meerijd.
Doel van de rit is Akhalgori, een klein stadje in het noorden van Georgië, die voorheen vlak tegen de regio Zuid-Ossetië lag en sinds de oorlog daarbinnen. We gaan Akhalgori vandaag echter niet bereiken, dat staat bij voorbaat vast. De Russen hebben het vredesverdrag van vorig jaar namelijk met een trotse glimlach getekend (ze hadden in de korte oorlog namelijk laten zien hoeveel sterker ze zijn dan Georgië), nog even gezwaaid naar al die Westerse en Georgische diplomaten, en het vervolgens, hoogstwaarschijnlijk onder het genot van een wodka en gepaard met een flinke dosis cynische grappen, hartelijk lachend bij het oud papier gegooid.
De grens met Zuid-Ossetië en Abchazië zit potdicht. Dat wil zeggen: voor buitenlanders. De Russen erkennen – samen overigens met Nicaragua – de regio’s als onafhankelijke staten, terwijl de rest van de wereld het als onderdeel van Georgië blijft zien. Feit is echter dat het gebied onder controle staat van Rusland, en zij laten er – naast een enkele hulpverlener – alleen mensen naar binnen die er wonen of woonden.
Dus rest de EU-waarnemers weinig anders dan bij de Georgische ‘grenspost’ (in diplomatieke bewoordingen een checkpoint, volgens het westen gaat hier immers niet om een ‘grens’) door een verrekijkertje te turen en beetje met de Georgische grenswachten te babbelen. Op aanraden van de EU-mannen ga ik echter wel even met mijn Russisch sprekende chauffeur een praatje maken met de Russische soldaten bij hun iets verderop gelegen checkpoint.
Vitali doet waarop ik hoop: een geanimeerd gesprek aanknopen met de grenssoldaat, naar later blijkt over militaire dienst – ze hebben die beide in hetzelfde gebied gediend. Op een gegeven moment zegt de Rus enigzins terloops dat we wel verder kunnen rijden als we dat willen. Vitali legt dat weer aan mij voor. Willen we verder? Ik vraag of hij dat verantwoord vind. De meeste verhalen die we uit het gebied horen, luiden dat het er vrij rustig is. Vitali is echter bezorgd om zijn mooie landcruiser, toch nog zo’n 8000 dollar waard zegt hij, en in Zuid-Ossetië valt die niet onder de verzekering. Wie betaalt hem de auto terug als de Russen hem afpakken? Ik twijfel ook. Is dit een verantwoord risico? Ik besluit terug te gaan en het dilemma eerst voor te leggen aan de EO: als zij achter me staan, wil ik het veiligheidsrisico wel nemen. Ik kan immers een primeur van jewelste maken, waarschijnlijk de eerste Westerse journalist na de oorlog in Zuid-Ossetië, en als ik word opgepakt word ik waarschijnlijk gewoon het ‘land’ weer uitgeknikkerd.
Terwijl in Hilversum de zaak in beraad is, gaan we met het EU-konvooi verder. Wellicht keer ik later nog terug om mijn kans te wagen in Zuid-Ossetië. We bezoeken een vluchtelingenkamp in Tserovani, toezien op de mensenrechten valt ook onder de taken van EU-missie. De oorlog deed vorig jaar zo’n 140.000 mensen, voornamelijk Georgiërs op de vlucht slaan. De meeste daarvan zijn teruggekeerd naar hun huizen. Enkele tienduizenden kunnen dat niet, omdat hun huizen er niet meer staan, of durven dat niet, bang voor represailles. Of 
willen dat niet: een vluchteling vertelt ons dat de Georgiërs weliswaar tamelijk ongehinderd hun huizen in en om Akhalgori kunnen bezoeken – hij heeft zelf zijn huisraad opgehaald, inclusief piano, en de hele mikmak in zijn huisje in het kamp gezet -, maar om er weer te komen wonen, moet hij de Zuid-Ossetische nationaliteit aannemen. En dat nooit, zegt hij stellig. ‘Ik ben Georgiër en heb altijd in Georgië gewoond, altijd samen met Osseten, dat ging prima en ik heb nog steeds geen enkel probleem met ze, en zij niet met mij. Maar ik word geen Ossetisch staatsburger.’
Uit Hilversum komt het bericht dat ze me helaas niet kunnen dekken. Toch kan ik het niet laten om terug te gaan naar de grenspost. We kunnen in ieder geval kijken of we inderdaad Zuid-Ossetië binnenkomen en of de grenswacht zich niet had versproken of op puur persoonlijke titel sprak en door zijn superieuren zou worden teruggefloten. En als we door zouden mogen, konden we wellicht een afspraak met ze maken over veiligheid. Wij weer naar de ‘grens’. Wie schetst onze verbazing als we nu door de Georgiërs worden tegengehouden. We komen niet eens bij het Russische checkpoint, want de Georgiërs kunnen ‘onze veiligheid niet garanderen’ als we ons op Ossetisch grondgebied begeven.
Zo eindigt een spannend avontuur. Wellicht volgt morgen of overmorgen een tweede poging, samen met de BBC-correspondent alhier. Anders resteert slechts de gedachte van een mooie primeur en de vraag of ik niet gewoon gelijk had moeten doorrijden met Vitali.
