Richting het vriespunt

Wat is dat toch met reportages over scholen en taalstrijd? Het ligt me nog vers in het geheugen hoe ik bij het maken van mijn allereerste radioreportage, over een Vlaamstalige basisschool in Wallonië, door rampspoed werd achtervolgd. Een vertraagde trein, haperende apparatuur, een wekker die niet afging en een misleidend navigatiesysteem deden toen bijna mijn radiodebuut in het water vallen.

Deze week ben ik voor de afwisseling weer eens neergestreken in Oost-Europa, in Slowakije welteverstaan, om een radioreportage te maken over de relaties tussen Hongaren en Slowaken. Die zijn net als de temperaturen hier ongeveer zo ongeveer tot het vriespunt gedaald. (Denk je nog even wat nazomer te kunnen meepikken in Slowakije, krijg je ineens sneeuw en gure kou om je oren.) Hoewel inmiddels beide lid van de Europese Unie, vliegen Slowakije en Hongarije elkaar met enige regelmaat in de haren en dat heeft alles te maken met oorlogen, landverdelingen en verdragen in de afgelopen twee eeuwen. Na de Eerste Wereldoorlog moest Hongarije grote delen van haar grondgebied afstaan aan Tsjecho-Slowakije en als gevolg daarvan wonen er in het huidige Slowakije nog altijd ruim 500.000 Hongaren. Al even zolang vormen zij een vrijwel constante bron van spanningen.

De meest recente aanleiding voor (voornamelijk politiek) rumoer is een nieuwe taalwet, of beter gezegd de wijziging van de bestaande taalwet in Slowakije. Als die niet voor problemen zou zorgen, zou het vooral een hilariteit zijn. Zo moet een aankondiging van het Hongaarse theater (met louter Hongaarstalige voorstellingen, en derhalve slechts bijgewoond door enkel Hongaren) nu in twee talen zijn en mag de Hongaarse tekst daarbij niet in een groter lettertype zijn dan de Slowaakse. Maar zoals u al voelt aankomen, wordt deze wet door de Hongaren als discriminerend en provocerend ervaren, en dus is het weer bal in Slowakije.

Voor mijn reportage reisde ik deze week af naar Lucenec (zie foto, in het Hongaars Losonc), een provinciestadje in Zuid-Slowakije met een grote Hongaarstalige minderheid. In mijn gezelschap Adriana, een Slowaakse studente die zowel het Slowaaks als Hongaars vloeiend en het Engels goed genoeg beheerst om voor mij te kunnen vertalen. Ze is zelf opgegroeid in een dorpje waar evenveel Slowaaks als Hongaars werd gesproken, vandaar. Bij het vertalen bleek haar Hongaars zelfs zo goed dat de Hongaren vol ongeloof reageerden toen ze vertelde zelf een Slowaakse te zijn.

Minder goed nieuws was dat we ‘s morgens met de bus in een enorme file kwamen te staan. Juist deze dag stormde het gigantisch tussen Kosice en Lucenec, zo erg dat de vrachtwagens en busjes bij bosjes van de weg werden geblazen. Ik geloof dat er een stuk of zes in de berm lagen gefrommeld. Chaos dus op de weg, waardoor we uren later in Lucenec aankwamen.

Lucenec is zo slaapverwekkend dat er normaal gesproken weinig redenen te bedenken zouden zijn om de lange reis daarheen te ondernemen. Maar in het geval van de nieuwe taalwet is Lucenec (in het Hongaars: Losonc) interessant, want de Hongaren vormen hier een forse minderheid (zo’n 13 procent van de bevolking), maar minder dan een vijfde. Juist voor zulke plaatsen heeft de taalwet de meest strikte voorschriften. En: in Lucenec staat een Hongaarse basisschool, en daar was ik welkom om opnamen te maken.

Heel ingrijpend is de nieuwe taalwet niet, zo blijkt. Binnen de school verandert er weinig; de administratie moet tweetalig zijn, maar was dat al. Toch is de nieuwe wet de school een doorn in het oog. Ook voor hen geldt dat zodra er iets ondernomen wordt buiten de schooldeuren, dat tweetalig moet gebeuren, ook als er geen Slowaak tot de doelgroep noch publiek behoort. Wil men bijvoorbeeld een toneelstuk opvoeren in het lokale cultuurhuis, dan moet die ook in het Slowaaks te volgen zijn, ook al zit er geen Slowaak in de zaal. Hangt men een poster op de deur, dan moet die ook in het Slowaaks vertaald.

De zorgen van de Hongaren zitten echter niet zozeer in dit arbitraire geneuzel, maar in het feit dat het Hongaars hiermee in het verdomhoekje wordt geplaatst en oude Hongaren, die in Hongarije zijn grootgebracht en geen Slowaaks spreken, hiermee worden gediscrimineerd. Ook is men bezorgd dat de taalwet en het voortdurende gekibbel tussen nationalistische politici van beide zijden, de verhoudingen in Lucenec ook kunnen gaan beïnvloeden. Nu zijn die overwegend goed, maar het zou niet de eerste plaats in Oost-Europa zijn waar spanningen als deze tot plotselinge geweldsuitbarstingen leiden. Onlangs werd een moeder die haar kind op de Hongaarse school heeft, op straat toegebeten dat ze beter Slowaaks kon praten. Dat was volgens de leraar die me rondleidde nog niet eerder voorgekomen.

Enfin, meer daarover in mijn radioreportage, waar ik ondanks de tegenspoed aardige opnames voor heb kunnen maken. Hét grote nieuws was hier deze week helemaal niet de verhouding tussen Slowaken en Hongaren -daar is men eigenlijk meer dan moe van- maar de historische (en buitengewoon gelukkige) 0-1 overwinning van het nationale voetbalteam woensdag in Polen. Daarmee kwalificeerde het zich voor het eerst als zelfstandig land voor een eindronde, en dan nog wel het WK in Zuid-Afrika. Jammer dat het niet al afgelopen zaterdag lukte, toen Slowakije thuis speelde en de hele stad zich opmaakte voor een volksfeest. Ik was toen ook in het tot op de laatste plaats volgepakte stadion, maar het mocht niet helpen: Slovenië gooide roet in het eten door met 0-2 te winnen. Woensdag was het dan toch feest, maar voor een massale vreugdeuitbarsting op de straten van Bratislava was het helaas te koud en te nat.

~ door vanonzecorrespondent op 16 oktober, 2009.